FRİEDRİCH ENGELSANTİ-DÜHRİNGBay Eugen Dühring Bilimi Altüst EdiyorHerrn Eugen Dührings Umwälzung der Wissenschaft, Anti-Dühring, 1878Çeviren: Kenan Somer 592 sayfa,ISBN 975-7399-42-6İlk Baskı: Kasım 1966 | Son Baskı: Nisan 2003 Friedrich Engels'in Herrn Eugen Dührings Umwälzung der Wiessenschaft, Anti-Dühring, 1878 adlı yapıtını Kenan Somer Fransızcasından (Anti-Dühring, M. E. Dühring bouleverse la science, Editions Sociales, Paris 1973) dilimize çevirdi ve kitap, Anti-Dühring — Bay Eugen Dühring Bilimi Altüst Ediyor adı ile Sol Yayınları tarafından Nisan 2003 (Birinci Baskı: Mart 1975; İkinci Baskı: Mart 1977; üçüncü Baskı: Ekim 1995) tarihinde, Ankara'da Şahin Matbaası'nda bastırıldı.E. BOTIGELLIANTİ-DÜHRİNG'İN DOĞUŞU Aslında Engels, "bu ekşi elmayı ısırma"dan önce, çok nazlandı. Ensonu 1869 sonunda, Marx'a yardım edebilmek ve ona Kapital'in yazılması bakımından zorunlu yaşam koşullarını ve dinginliği sağlayabilmek için hayran olunacak bir özveri ile onsekiz yıl boyunca kendini bağlamış bulunduğu Ermen ve Engels firmasındaki "kürek mahkumluğu"ndan kurtulabildi. Gerçi bütün bu dönem boyunca hareketsiz kalmamış, Marx'ın ve Enternasyonalin savaşımlarında geniş bir yer almıştı. Ama kendisini, Marx'ın kendi payına iktisat alanında yaptığı ideolojik çalışmaya ve işçi hareketinin propagandasına tamamen verebilmek için, bu kurtuluşu sabırsızlıkla beklemişti.Londra'ya 1870'te yerleşmesinden sonra Engels, bilimsel irdelemeler içine dalacak ve sözünü kendisi ettiği o "ses değişimi"ne başlayacaktır. Gerçekten proletaryanın gereksinmesi olan ideolojik cephaneyi tamamlamak, ona yakın amaçları o sıralarda kendisine sınırlı görünen bir savaşım içine atılmaktan daha önemli gibi geliyordu. Bu nedenle onu, Wuppertal'den Reichstag'a sosyalist milletvekili seçtirmek isteyen dostlarının üstelemeli isteklerine karşı direndi. Gerçi Enternasyonalin Genel konseyinde etkin olarak çalışacak, 70 savaşı boyunca Pall-Mall Gazette'te askersel eleştiri makaleleri yazacak, Bakunin'e karşı savaşım verecektir; ama La Haye kongresinden sonra, Enternasyonalin merkezi Londra'yı bırakınca, kendini tamamen Doğanın Diyalektiği üzerine, bize parçalarından başka bir şey kalmayan ve tamamlamak için hiçbir zaman fırsat bulamayacağı büyük bir yapıtın temelini oluşturacak bilimsel irdelemelere vermeye çalışacaktır.Ancak Eisenach partisinin daha yeni kurulmuş olması, İmparatorluğun kurulmasından sonra parti siyasetini başarıya ulaştırmak için yönetme durumunda bulunduğu savaşımlar, partinin kendini lasalcılardan iyice ayırma zorunluluğu, Engels'i Volksstaat ile etkin bir biçimde işbirliği etmeye, konut sorunu üzerindeki broşürünü yazmaya ve kendisinden öğüt isteyen militanlar ile çok sıkı bir mektuplaşmada bulunmaya zorladı. Marx ve Engels, parti içi entrikaların tamamen dışında kalarak, partinin evrimini dikkatle izliyorlardı. Birleşme kongresinden önce yönelttikleri eleştirilerle bunu göstermişlerdi. Bununla birlikte, partinin ancak savaşmaya alışarak ve kendi iç güçlüklerini kendi başına çözerek güçleneceğini düşünüyorlardı. Engels bu nedenle, Abraham Ensz'in makalesine başka türlü bir tepkide bulunmadı ve 1876 Şubatında, "Reichstag'da Prusya Rakısı" makalesinde, gene Dühring'e horgörücü bir anıştırmada bulunmakla yetindi.Bununla birlikte, Almanya'da durum kötüleşiyordu. 1876 başında Liebknecht, Engels'e, Dühring çevresinin zararlı etkisinin yansıdığı bir dizi işçi mektubu gönderiyordu. Mayıs ayında Most, Volksstaat yazı kuruluna, gerçek bir Dühring övgüsü olan bir makale yolladı. Liebknecht, bu makaleyi Engels'e şu notla iletti:"İlişikte sana, Dühring salgınının, genellikle aklıbaşında olan kişilere de bulaştığını gösterecek bir elyazması var. Onun hesabını görmen mutlaka zorunlu."Engels Ramsgate'te dinlencede bulunuyordu ve Liebknecht'in mektubunu Marx'a şu açıklama ile birlikte gönderdi:"Eğer bu böyle devam ederse lasalcılar, bundan daha az saçma göründükleri ve Lassalle'ın yapıtları çok daha az zararlı ajitasyon araçları oldukları için, en açık kafalar durumuna gelecekler. Şu Most'un, bizim hakkımızda asıl ne söylemek istediğini ve hoşnut olması için nasıl davranmamız gerektiğini bilmeyi çok isterdim. Bir şey açık: bu adamların kafasında Dühring, sana karşı yaptığı rezilce saldırıları ile bizim bakımımızdan dokunulmazlık kazandı, çünkü eğer teorik eşekliklerini gülünçleştirirsek bu iş, bu baylara karşı bir öç gütmedir! Dühring ne denli kabalaşırsa, biz o denli saygılı ve yumuşak huylu olmalıyız ve gerçekte bay Most'un, gönül yakınlığı ile ve gürültüsüz patırtısız, gelecek baskıda ortadan kaldırması için, bay Dühring'e hatalarını (sanki yalnızca basit hatalar söz konusu imiş gibi!) gösterdikten sonra, bir de bizim onun kıçını öpmemizi istememesi gerçek bir tanrı kayrasıdır. Bu herif, yani Most demek istiyorum, tüm Kapital'i fişlere geçirmek ve gene de ondan hiçbir şey anlamamak başarısını gösterdi. Bu mektup bunu kesin olarak gösterir ve herifi betimler. Eğer Wilhelm [Liebknecht] yerine başta, yalnızca bütün olanaklı budalalıkları —bunlar ne denli gülünç olursa o denli değer kazanıyor— zevkle bastırmayacak ve Volksstaat'ın tüm yetkisi ile işçilere öğütlemeyecek kadarcık bir teorik ayırdetme yetisine sahip bir adam bulunsaydı, bütün bu eşeklikler olmazdı. Enfin, bu beni öfkeden kudurttu ve sorun, artık bu baya vis àvis tutumumuzu ciddi ciddi düşünme zamanının gelip gelmediğini bilme sorunu oldu.Hemen ertesi günü Marx, dostuna şu yanıtı veriyordu:"Kanım şudur ki 'bu baylara karşı tutum,' ancak Dühring'i gözünün yaşına bakmadan eleştirerek alınabilir. Onun böyle bir eleştiriden sakınmak için kendisine bu denli bağlı o budala ikbal avcısı yazarlar arasında manevra çevirdiği açık; kendi paylarına bu budalalar da Liebknecht'in o çok iyi bildikleri güçsüzlüğüne güveniyorlar. Bizden bu eleştiriyi birçok kez istemiş olduğunu ve yıllar boyunca bizim bu eleştiriyi, çok önemsiz bir iş olarak geri çevirmiş bulunduğumuzu bu yiğitlere bildirmek Liebknecht'in göreviydi ve bunu ona söylemek gerek. İş, onun bildiği ve mektuplarının da tanıtladığı gibi, ancak bize o budalaca mektupları üstüste göndererek, dikkatimizi parti içinde budalalıkların yayılma tehlikesi üzerine çektiği zaman zahmete değer göründü."Engels karar vermek için çok düşünmedi. Hemen 28 Mayısta, "cansıkıcı Dühring'in ibiğine binmek üzere yeniden her şeyi yüzüstü bırakmak" zorunda kaldığından yakınmak için Marx'a yazar. Ama daha o günden saldırı planını açıklar ve aynı mektupta şöyle devam eder:"Ne olursa olsun, şimdi ona göre üstün durumdayım. Planım hazır — j'ai mon plan. Başta bütün bu dalavereyi salt nesnel ve görünürde ciddi bir biçimde ele alıyorum; sonra, bir yanda alıklık, bir yanda bayağılık kanıtları biriktiği ölçüde davranış ağırlaşacak ve en sonunda da dolu gibi yağacak. Böylece, Most ve hempaları artık 'iyilikseverlikten yoksunluk'u bahane edemeyecekler ve bay Dühring de hakkında ne düşünüldüğünü işitecek. Bu baylar, bu türlü kimselerden kurtulmak için torbamızda birden çok oyun bulunduğunu görecekler."Engels dinlencesini Dühring'in yapıtlarını dikkatle okumakla geçirecek ve bu da, kendisinin dediği gibi, deniz banyolarında hüküm süren genel alıklık havası ile çok güzel uyuşacaktır. Ve Londra'ya döner dönmez, Eylülün ilk günlerinde, işe koyulur.Bununla birlikte Almanya'da Dühring, savaştan vazgeçmiyordu. Şimdi her ne denli sosyal-demokrat çevrelerde belirli bir etkiye sahip bulunuyorduysa da, bazıları Marx karşısındaki tutumunu gene de eleştiriyorlardı. Bu onu, Marx için yüksek bir saygı duyduğunu söylemeye götürüyor ama doğal olarak "en köktenci bilim" açısından, saldırılarına devam etmekten ve parti organının kendisini yeterince propaganda etmediği için yakınmaktan da alıkoymuyordu.W. Bracke'nin Engels'e yazdığı bir mektup, işlerin nereye vardığı konusunda bir fikir edinilmesini sağlar:"Berlinlilerin hepsi, Dühring'in gönüllü avukatı ve Most da öyle. Most, Marx'a karşı saldırıları konsunda, Dühring'e eleştirilerde bulunduğunu, onun bu eleştirilere, Marx için çok yüksek bir saygı beslediği yanıtını verdiğini ama gerekli gördüğü yerde, kimseyi kayırmadan saldırıya geçtiğini, ona da saldırabileceğini ama gene de, görüşünü tutarlı bir komünist görüş olarak kabul etmek zorunda bulunulduğunu ileri sürüyor. Şurada burada, iyi arkadaş çevrelerinde de Dühring yararına onama sözleri duyuyorum. Bana, Dühring'in düşüncelerini büyük ölçüde ve onu arkadaşlarımızdan biri durumuna getirecek yönde değiştirdiği genellikle kabul edilmiş gibi geliyor; ama bu, yanılgıları ve münasebetsizlikleri için parmaklarına vurulmaması anlamına gelmez. Most'a, parti tarafından hesaba hemen hiç katılmadığından acı duyduğunu ve hesaba katılmayı hak ettiği yerde kendisine saldırılmasını pek de anlayamadığını kendisi söylemiş."Her halde Volksstaat'ın bir tutum takınması bana zorunlu görünüyor. ... Bununla birlikte, Dühring'in saygınlığı gitgide büyüyor. Eğer sonunda ona saldırılacaksa —ben bu konuda bir yargıda bulunmaya yetenekli değilim— bu işi çabuk yapmak gerek, yoksa iş işten geçmiş olacak."Engels, saldırıya geçmeye adamakıllı hazırdı. Ramsgate'deki eğleşmesi boyunca, yapıtını uzun uzun düşünmüştü. Ama kişisel irdelemeleri de onu bu işe hazırlamış bulunuyordu ve daha 28 Mayısta Marx'a şöyle yazmıştı:"Dühring için, eski tarih repertuvarım ve bilimsel irdelemelerim bana büyük yardımlarda bulunuyor ve işimi birçok yönden kolaylaştırıyorlar. Özellikle doğa bilimleri konusunda, alanın bana çok daha az yabancı bir duruma geldiğini ve bu alanda, sakına sakına da olsa, belli bir özgürlük ve belli bir güvenle ilerleyebileceğimi sanıyorum."Gerçekte Anti-Dühring'in yazılması, Engels'e iki yıldan çok bir çalışmaya malolacaktır. Birinci kısım, özsel olarak 1876 Eylülünde başladı ve büyük bir olasılıkla 1877 Ocağında bitti. Bu kısım, "Bay Eugen Dühring Felsefeyi Altüst Ediyor" başlığı ile, 1 Ocaktan 13 Mayıs 1877'ye değin (1 Ocak 1876'dan başlayarak Vorwärts adını almış bulunan) parti organında, 19 seferde yayınlandı. Yayınlanan kısım, şimdi "Giriş" başlığı altında yer alan ilk iki bölümü de içeriyordu. İkinci kısım, 1877 Haziranı ile Ağustosu arasında yazıldı. "Eleştirel Tarih Üzerine" başlıklı onuncu bölümün yazarı Marx'tır ve bu bölümün ilk kısmını Engels'e 5 Mayısta göndermiş, ikinci kısmını ise (Quesnay'nin Tableau économique'inin çözümlemesi) ona 8 Ağustosta ulaştırmıştır. Bu kısım, "Bay Eugen Dühring Ekonomi Politiği Altüst Ediyor" başlığı altında, 27 Temmuz ile 30 Aralık 1877 arasında, bilimsel ekte olsun, Vorwärts ekinde olsun, dokuz seferde yayınlandı. Üçüncü kısma ("Bay Eugen Dühring Sosyalizmi Altüst Ediyor") gelince, bu kısmın yazılma tarihi, 1877 Ağustos sonu ile 1878 Mart sonu-Nisan başı olarak oldukça kesin bir biçimde saptanabilir. 30 Nisanda Engels, Bracke'ye şöyle yazıyordu:"Son makalenin gözden geçirilmesi bir yana bırakılırsa, bay Dühring işini çok şükür bitirdim ve dünyaları verseler bu işe devam etmeyi istemem.Bu kısım, gazetenin ekinde, 5 Mayıstan 7 Temmuza değin, beş seferde yayınlandı.Engels, Dühring'in işini bitirmiştir ve bir daha bu işe geri dönmeyecektir.ANTİ-DÜHRİNGH. URGAN Engels'in ölümsüz yapıtı olmasaydı, bugün Dühring adını dünyada kaç kişi bilecekti acaba?Çürütülmüş teorik temeli ve yapıtlarıyla birlikte, Alman sosyalist hareketin bir döneminin bu "yıldızı parlak" kişiliği; şimdi Marksizm karşısında aldığı tarihsel yenilgi ile belleklerimizde yaşıyor.Anti-Dühring'in önemini anlayabilmek için, yazıldığı siyasal koşulları iyi bilmek gerekiyor.Bilindiği gibi, Almanya'da devrimci hareketin başlangıç noktası 1848 Devrimidir. Mutlakiyet rejimine son vermek için ayağa kalkan kitleler, burjuvazinin ihaneti ile yenilmişlerdi. Ve artık bundan böyle işçilere karşı varolan cephenin bir kutbunda salt feodalite değil; işçi sınıfına karşı her türden gericilikle birleşmiş olan burjuvazi de açıkça yerini almıştı.1848 Devriminde işçiler; tıpkı aynı yılın Haziran'ında barikatlarda yiğitçe çarpışıp yenilen Fransız sınıf kardeşleri gibi coşku, kendiliğindencilik ve teorik perspektif yoksunluğu ile yerlerini almışlardı. Kaderleri de, bu yüzden aynı oldu. Komünist Manifesto'nun henüz yeni yayınlanmış olması (Şubat 1848) ve Komünistler Birliği'nin henüz bir kesim üzerinde etkili olması; devrimde proletaryanın kendi bağımsız bayrağını yükseltmesini engellemişti. Alman proletaryasının, henüz, gerçek bir sanayi proletaryası olarak gelişmemişliği, köylü-esnaf konumu da, bu sonuçta önemli bir yer tutuyordu.1850-1870 yılları arası, Almanya'nın tarımsal bir ülkeden, dünyanın en gelişmiş sanayi ülkelerinden biri durumuna dönüştüğü yıllardır. Bu sınai gelişme, bağrında her türlü baskı ve zorbalığı geliştirerek gerçekleşmiştir. Toplumda proleterleşme süreci yoğunlaşırken; işgünü uzar, ücretler düşer, kadın ve çocuk emeğinin sömürülmesi korkunç boyutlara varır. Buna karşılık sendikalar ve her türden mesleki örgütlenme yasaktır. Prusya mutlakiyetçiliği, 1852 yargılamaları ile Almanya'da komünist örgütlenmeye etkisini yıllarca sürdürecek bir darbe vurmuştur.23 Mayıs 1863'te Leipzig'de toplanan Alman Emekçileri Genel Birliği, Alman işçi hareketinde bir dönüm noktasıdır. Lassalle önderliğinde kurulan bu parti, sınıfın önüne iki temel hedef koyuyordu: Birincisi tek dereceli ve gizli oyla seçilmiş bir parlamentonun kurulması (ki bu talep, burjuva demokrasisinin sınırlarından taşmayan bir taleptir); ikinci olarak devlet yardımı ile üretim kooperatiflerinin örgütlenmesiydi. Bu talep, açıkça, devleti sınıflar üstü gören oportünist bir görüşü yansıtıyordu. Ayrıca, Parti'de kendisini olağanüstü yetkilerle donatmış olan Lassalle, sınıfın sorunlarını, kendisinin Bismarck ile görüşerek çözeceğini söylüyor, sınıfı kendi örgütlediği yönetici komitenin emrindeki bir sürü gibi düşünüyordu.Doğaldır ki, işçiler bu partiye sıcak bakmadılar ve Parti süreç içinde büyük üye kaybına uğradı. İşçiler, Lassalle'cı partide değil, kendi oluşturdukları sendika ve derneklerde örgütlendiler.İşçilerin iteklemesi ve sürece müdahale gereksiniminin artması ile Bebel ve Liebknecht gibi önderler 7-8 Ağustos 1869'da gerçekleştirilen Eisenach Kongresi ile gerçek bir işçi sınıfı partisi yolunda ilk adımı attılar. Lassalle'cı etkilenmelerine karşın, parti programı, Enternasyonal Tüzüğü'nden esinlenerek hazırlanmıştı ve Marx'la Engels bu partinin kuruluşunu olumladılar.Gitgide gerileyen Lassalle'cı akım, yok oluşunu önleyebilmek için Parti'ye birlik çağrısı yaptılar ve bu temelde 1875 Mayıs'ında Gotha Kongresi toplandı.Kongre, umulanın aksine, kabul ettiği teorik platformuyla Lassalle'cı görüşün egemenlik kazandığı bir organa dönüştü. Pratiğin cesur savaşçıları ve önderleri, teorik gerilikleri ile Lassalle'cı oportünizme teslim oldular.Komünistlerin teorik geriliği, her zaman için oportünistlerin eline güçlü bir silah vermiştir. Bu kez de öyle olmuştu. Marx ve Engels, Gotha Programını şiddetle eleştirirler.  Paris Komünü'nün dersleri ışığında proletarya diktatörlüğü ve kapitalizmden komünizme geçiş konularındaki düşüncelerini sistemli bir şekilde ortaya koyarlar.Teorik ve felsefi yetkinliğin önemi, hemen ardından bir kez daha bütün çıplaklığı ile kendini ortaya koyar. 1876 sonrasında ortaya Eugen Dühring çıkar. Bebel, Liebknecht dahil, birçok önemli önderi peşine takabilecek "yepyeni" ve "bilimsel" (!) teorileri ile sahnede yerini alır.Bay Dühring, 1865'ten beri Berlin Üniversitesi'nde Privat-Dozent'tir. (Alman Üniversitelerinde kürsü sahibi olmayan öğretim görevlilerine verilen ad.) Başlangıçta burjuva pozitivist formasyonda ve Bismarck'la içli dışlı olan Dühring, beklentileri ve profesör olma umudu gerçekleşmeyince, birden düzenden kopar (!) ve sosyalist olduğunu açıklar. Paris Komünü'ne sahip çıkar. Derslerinde devrimci şairlerin şiirlerini okumaya başlar. Coşkulu ve karizmatik yapısı, kısa zamanda genç aydın çevrelerde olduğu gibi, sosyalist işçi çevrelerinde de etkisini gösterir. "En köktenci bilim adına konuşan" bu "devrimci radikal" kişilik, döneminin önderleri üzerinde hızlı bir çekim merkezi oluşturur. Hegel diyalektiğinin eleştirisi ile başlayan ve ustaca gizlenen oportünist görüşleri, Marx'a sahip çıkar gibi görünür. Marksizmi revize eden ve çarpıtan bir dizi görüşlerin peşpeşe sıralanmasıyla sürer. Dönemin en ünlü işçi sınıfı önderleri olan Bernstein, Most, Fritsche, Bebel ve Liebknecht, onun yapıtlarını "Marx'ın Kapital'inden sonra, yaşadığımız çağın iktisat alanında ürettiği en iyi şeyler arasında" sayarlar. Liebknecht'in yönettiği Parti'nin resm” yayın organı Volksstaat'ın sayfaları, onun gerici ve idealist sosyalizm anlayışının propaganda aygıtına dönüşür.Marx ve Engels'in uyarılarına rağmen, Parti önderliği, onun görüşlerinin anti-diyalektik ve oportünist özünü kavrayamazlar. "Sol saflarda" bir Dühring hayranlığı bünyeyi sarmalamaktadır.Dühring'in 1875'e kadar Marx'a sahip çıkar havasında tezgahladığı oportünist görüşleri, 2 Mart 1875'te Volksstaat'ta yayınlanan, Ekonomi Politik ve Sosyalizmin Eleştirel Tarihi adlı yapıtından, Paris Komünü ile ilgili olan kısmında çarpıtarak açıkça Marx'a saldırması ile yeni bir aşamaya girdi. Başta Liebknecht, Marksizme bağlı kesimler, artık yavaş yavaş Engels'in eleştirilerinin haklılığını kavramaya başlamışlar; Dühring'in defterini dürmesi için Engels'e sık sık yazar olmuşlardı.1876 başında, Dühring'in zararlı etkilerini anlatan birçok mektup Engels'in eline geçince, Engels, sonunda bu "ekşi elma"yı ısırmaya karar verdi. Anti-Dühring'in yazılması iki yıldan fazla bir zaman aldı. Yapıt 1878 Ocak'ından Temmuz'una değin parti yayınında bölüm bölüm yayınlandı. Daha yayınlanmaya başlar başlamaz Dühring'in prestiji sarsılmaya başlamıştı. Böylece, teorinin ve sağlam bir teorik temelin önemi bir kez daha ortaya çıkıyor: Anti-Dühring, partiyi üstün bir teorik bağla yeniden doğru rotasına yöneltiyor, kadroları birbirine bağlıyordu.Dühring, Carey'i övmek için "Carey, Ekonomi Politik ve Toplumsal Bilimleri Altüst Ediyor" adlı bir yazı kaleme almıştı. Engels, hem buna nazire olsun diye, hem de Dühring'le inceden alay etmek için yapıtına: Bay Eugen Dühring Bilimi Altüst Ediyor adını veriyordu. Ancak bu kez "altüst" etmek "canına okumak" anlamında bir olumsuzlamadır.Dühring'in metafizik özünü açığa çıkaran bu yapıt, aynı zamanda bilimsel sosyalizmin ilk kapsamlı derlemesi niteliğindedir. Bu yüzden Dühring'e verilen yanıtların çok üzerinde bir teorik ve felsefi niteliğe sahiptir. Lenin, Anti-Dühring'in "felsefe, doğa ve toplum bilimleri alanındaki çok önemli sorunları çözümlediği"ni yazarken, bu noktaya parmak basmaktadır.Marx, yapıtı konusunda Engels'e elinden gelen yardımı yapar. "Ekonomi Politik" başlıklı ikinci kısmın yazımı esas olarak Marx'ın kaleminden çıkmıştır.Almanya'nın o günkü teorik ve felsefi düzey düşüklüğünde, Engels'in yapıtına birinci bölüm olarak "Felsefe"yi seçmiş olması ilginç ve düşündürücüdür. Bunu bilerek yapmıştır ve okuyucusunu en zor alandan kavrayarak kendi düzeyine yükseltmek ister. Evren, doğa, düşünce, bilinç ve sınıflar mücadelesi alanlarına materyalist bir ayna tutarak bir yandan felsefenin idealist kabuğunu kırar, onu, diyalektik materyalizmin bir bileşeni olan kendi olması gereken yerine oturtur; diğer yandan da mekanik materyalizmin ve pozitivizmin idealist özünü ortaya çıkarır ve yargılar. Toplumsal gelişme ile düşünsel gelişmenin diyalektik bağını çürütülemez bir şekilde ortaya serer. Dühring ve yandaşlarının kibirli teorileri, Engels'in açık ve anlaşılır anlatım tarzı ile tuzla buz olur.Evren Şeması, Doğa Felsefesi / Uzay ve Zaman, Organik Dünya, Ahlak ve Hukuk / Ölümsüz Doğruluklar, Ahlak ve Hukuk / Eşitlik, Ahlak ve Hukuk / Özgürlük ve Zorunluluk, Diyalektik / Nicelik ve Nitelik, Diyalektik / Yadsımanın Yadsınması başlıklı "Felsefe" konulu birinci bölümde materyalist felsefenin mükemmel bir anlatımı vardır. Özellikle "Özgürlük ve Zorunluluk" üzerine ortaya koydukları ile bugün de her türden liberal özgürlük anlayışlarının karşısında önemli bir barikat durumundadır.İkinci kısım, "Ekonomi Politik" başlığını taşır. Konu ve Yöntem, Zor Teorisi I, Zor Teorisi II, Zor Teorisi III, Değer Teorisi, Yalın Emek ve Bileşik Emek, Sermaye ve Artı-Değer I, Sermaye ve Artı-Değer II, Doğal İktisat Yasaları / Toprak Rantı, Eleştirel Tarih Üzerine bölümlerinden oluşur. Kapital'in temel ekseninde Dühring'le tartışan Engels; bir bütün olarak insanlığın sınıf mücadelelerinin tarihine de ışık tutar. Burjuva demokratik devrimlerinin gelişimi, mülkiyet ve paylaşım ilişkilerine değinerek toplumun zorunlu dönüşüm yasalarını işler. Dühring ve Dühringvari küçük burjuva teorisyenlerin aslında kapitalizmin özüne değil, "kötü yönlerine" düşman olduklarını belgeleriyle ortaya koyar.Üçüncü kısım olan "Sosyalizm"de Tarihsel Bilgiler, Teorik Bilgiler, Üretim, Bölüşüm, Devlet-Aile-Eğitim bölümleri vardır. Bu bölümlerde Komünist Manifesto ve Komünizmin İlkeleri ile başlayan teorik önermelerin, 1848-1850 devrimleri ve 1871 Paris Komünü ışığında daha da derinleştirilmiş bir derlemesini görüyoruz. Bu bölümde de yine Dühring'in "karşı olduğu" kapitalizmi nasıl kutsadığını görürüz.Son bölüm olan "Anti-Dühring İçin Elyazmaları" kısmı ise, Dühring'in çeşitli yapıtlarından alıntılar ve bu konularda Engels'in tuttuğu notlardan oluşur. Ciddi bir araştırma çalışması için örnek bir kısımdır.Anti-Dühring günümüzde iki açıdan önemini koruyor: Birinci olarak, sosyalizmin tarihi boyunca yazılmış ilk ve günümüzde de önemini koruyan en yetkin felsefi ve teorik yapıtlardan biri olması ile.İkinci olarak da Dühring örneğinde gördüğümüz gibi, sağlam bir Marksist birikimin olmadığı koşullarda, oportünizmin kaçınılmaz gelişiminin engellenemeyeceği; salt yürekli ve inançlı olmanın doğru bir siyasal hatta yeralmaya yetmeyeceği gerçeği ile.Ülkemiz tarihinin Dühringleri az mı sizce?Özgürlük Dünyası, Nisan 1996, No: 54.